Jak czytać siatki centylowe i kiedy z nich korzystać?

Na siatce centylowej norma to przedział od 3. do 97. centyla i mieści się w nim 94 na 100 zdrowych dzieci. Wynik czytasz zawsze na siatce dla płci dziecka, a od wieku zależy, który zestaw siatek jest właściwy: do 5. roku życia standardy WHO, a od 3. do 18. roku życia polskie siatki OLA i OLAF. Ważniejsza od jednego pomiaru jest linia, którą tworzą kolejne pomiary, bo to ona pokazuje, czy dziecko rośnie równo. Poniżej znajdziesz, jak odczytać punkt na wykresie, co zrobić z zapisem w odchyleniach standardowych z książeczki zdrowia i kiedy wynik jest realnym powodem do wizyty u pediatry.

Spis treści

• Jak czytać siatki centylowe – najważniejsze wnioski
• Do czego służą siatki centylowe?
• Co widzimy w pracy z podopiecznymi – siatki centylowe u dzieci
• Jak są zbudowane siatki centylowe?
• Które siatki centylowe obowiązują dzisiaj
• Siatki centylowe normy – jakie wartości są prawidłowe
• Rodzaje siatek centylowych
• Jak czytać siatki centylowe?
• Jak zmierzyć BMI dziecka?
• Niepokojące wyniki na siatkach centylowych
• Tabela wzrostu i wagi dzieci – dlaczego jedna tabela nie wystarcza
• Dlaczego dziecko spada o kanał po drugich urodzinach
• Wcześniak na siatce centylowej – wiek skorygowany krok po kroku
• Kiedy dziecko przestaje rosnąć i co widać na siatce
• Jak monitorować rozwój niemowlęcia i małego dziecka?
• Podsumowanie – siatki centylowe
• Najczęściej zadawane pytania i odpowiedzi
• Bibliografia i źródła naukowe

Jak czytać siatki centylowe – najważniejsze wnioski

• Norma szeroka to 3.–97. centyl i obejmuje 94% dzieci, norma wąska to 10.–90. centyl. Dziecko na 20. albo na 85. centylu rośnie prawidłowo i nie wymaga żadnych działań.
• Centyl mówi, jaki procent rówieśników tej samej płci ma wynik taki sam lub niższy. 75. centyl masy ciała znaczy, że dziecko jest cięższe od 75 na 100 rówieśników.
• Siatki w książeczce zdrowia bywają opisane w odchyleniach standardowych. Minus 2 SD odpowiada mniej więcej 2. centylowi, a plus 2 SD mniej więcej 98. centylowi, więc to ten sam próg alarmowy zapisany inną skalą.
• Do 5. roku życia obowiązują standardy WHO zbudowane na 8440 dzieciach z sześciu krajów, a od 3. do 18. roku życia polskie siatki OLA i OLAF. Siatki warszawskie z 2001 roku są wycofane i potrafią dać inny wynik przy tym samym pomiarze.
• Alarm to wynik poniżej 3. lub powyżej 97. centyla, różnica większa niż 2 kanały centylowe między wzrostem a masą ciała albo przeskok o 2 kanały między kolejnymi pomiarami.
• BMI dziecka nigdy nie czytasz jak u dorosłego. Wynik nanosisz na siatkę BMI dla wieku i płci, bo ta sama liczba oznacza co innego u pięciolatka i u nastolatka.
• Chwilowy spadek o kanał po drugich urodzinach zwykle wynika ze zmiany sposobu pomiaru z pozycji leżącej na stojącą, a nie z zahamowania wzrastania.

Co widzimy w pracy z podopiecznymi – siatki centylowe u dzieci

W rozmowach z rodzicami, którzy prowadzą u nas dietę całej rodziny, siatka centylowa wraca najczęściej w jednej sytuacji: dziecko dostało z bilansu kartkę z liczbą i nikt nie wytłumaczył, co ta liczba znaczy. Na starcie współpracy najczęściej myli się pozycję z tempem, czyli rodzic patrzy na sam centyl zamiast na kierunek linii, i przez to niepokoi się drobnym dzieckiem, które rośnie równo od urodzenia. Najlepiej sprawdza się u nas prosty nawyk zapisywania pomiaru z każdej wizyty w jednym miejscu, bo dopiero trzy albo cztery punkty pokazują cokolwiek sensownego. Najtrudniej zmienić odruch dokładania jedzenia dziecku z dolnych centyli, choć jego linia biegnie równolegle do krzywej i nic nie wskazuje na niedobór. Pierwszy wniosek, który da się wyciągnąć z pomiarów, pojawia się zwykle po dwóch, trzech kolejnych wizytach kontrolnych.

Do czego służą siatki centylowe?

Siatki centylowe służą do oceny rozwoju fizycznego dziecka – przede wszystkim wzrostu, masy ciała, BMI, a u niemowląt także obwodu głowy. Dzięki nim można porównać wymiary twojego dziecka z populacją rówieśników tej samej płci i w zależności od wieku. Pozwala to ocenić, czy maluszek mieści się w normie, rośnie harmonijnie i rozwija się prawidłowo na tle dzieci w danej grupie wiekowej. To narzędzie przesiewowe, z którego korzysta pediatra i rodzice, by wcześnie wychwycić ewentualne odchylenia.

W praktyce siatka to wykres z naniesionymi krzywymi centylowymi. Powstał na podstawie pomiarów tysięcy dzieci i pokazuje rozkład danej cechy (np. wzrostu czy masy ciała) w populacji. Na tej podstawie pediatra ocenia, czy masa ciała jest proporcjonalna do długości/wysokości ciała i wieku dziecka, a także czy tempo wzrostu jest adekwatne. To dokładniejsze niż sztywne „normy dla dorosłych”, bo u dzieci parametry zmieniają się dynamicznie wraz z wiekiem – nie istnieje jedna, uniwersalna norma niezależna od wieku.

Dzieci mogą się znacznie różnić wzrostem czy wagą i nadal być zdrowe. Drobniejszy maluszek w dolnych centylach nie musi być niedożywiony, a większy w górnych centylach może rozwijać się prawidłowo – szczególnie jeżeli podobną budowę mają rodzice. Kluczowe jest śledzenie trendu na siatce centylowej: patrzymy, czy dziecko znajduje się mniej więcej w tym samym kanale centylowym, czy krzywa rośnie równomiernie i czy kolejne pomiary pokazują stałe tempo wzrostu i przyrostu masy ciała. Jeśli tak – rozwój przebiega zgodnie z oczekiwaniami. Jeśli nie – warto skonsultować się z pediatrą.

Jak są zbudowane siatki centylowe?

Siatka centylowa to wykres, na którym zestawia się wiek dziecka (oś pozioma) z wartością mierzonej cechy fizycznej (oś pionowa). Może to być masa ciała w kilogramach, długość/wzrost w centymetrach albo obwód głowy. Punkt naniesiony na przecięciu osi pokazuje, gdzie w danym wieku plasuje się wynik twojego dziecka.

Na wykresie znajdują się charakterystyczne krzywe centylowe (najczęściej 3., 10., 25., 50., 75., 90. i 97. centyl). Linie te wyznaczają, jaki procent dzieci w populacji osiąga daną wartość lub mniejszą:

• 50. centyl (mediana) – wynik przeciętny, dokładnie połowa dzieci ma niższą wartość, połowa wyższą.
  
• 3. centyl – dolna granica normy, poniżej której znajduje się tylko 3% rówieśników.
  
• 97. centyl – górna granica normy, powyżej której jest zaledwie 3% dzieci.

Przestrzeń pomiędzy sąsiednimi krzywymi to tzw. kanał centylowy. Jeżeli dziecko przez kolejne pomiary „trzyma się” tego samego kanału, oznacza to, że rozwija się prawidłowo i harmonijnie.

Siatki WHO i OLA/OLAF

W Polsce korzysta się dziś z dwóch głównych standardów:

• Siatki WHO (2006) – obowiązują od urodzenia do 5. roku życia. Opracowano je na podstawie badań ponad 8500 dzieci z różnych stron świata, wychowywanych w optymalnych warunkach i karmionych naturalnie. Dzięki temu pokazują one fizjologiczny, wzorcowy rozwój dziecka niezależnie od kraju [1].
  
• Siatki krajowe OLA/OLAF – opracowane przez Instytut Matki i Dziecka oraz Centrum Zdrowia Dziecka na podstawie badań polskich dzieci i młodzieży w wieku 3–18 lat. Uwzględniają realia i specyfikę naszej populacji [2].

W wieku 3–5 lat zakres siatek WHO i OLA/OLAF nakłada się – pediatrzy mogą korzystać z obu, ale często preferuje się WHO dla młodszych dzieci (ze względu na międzynarodowy punkt odniesienia i karmienie piersią), a od 5. roku życia standardem stają się siatki polskie.

Normy zmieniają się w czasie wraz z warunkami życia. Dzieci współczesne bywają cięższe i wyższe niż dekadę temu, dlatego aktualizacja siatek pozwala uniknąć błędów w ocenie. Dzięki zastosowaniu zarówno globalnych standardów WHO, jak i polskich danych OLA/OLAF, mamy pewność, że pomiary dziecka są interpretowane możliwie najbardziej precyzyjnie.

Które siatki centylowe obowiązują dzisiaj

Nie ma jednej siatki centylowej dla całego dzieciństwa. Do 5. roku życia obowiązują standardy WHO z 2006 roku, a od 3. do 18. roku życia polskie siatki OLA i OLAF, opracowane w Instytucie „Pomnik – Centrum Zdrowia Dziecka”. Zakresy nachodzą na siebie między 3. a 5. rokiem życia i to jest jedyne miejsce, w którym pediatra ma realny wybór.

Standardy WHO powstały na 8440 dzieciach z sześciu krajów: Brazylii, Ghany, Indii, Norwegii, Omanu i Stanów Zjednoczonych. Do badania trafiały tylko dzieci karmione piersią, urodzone o czasie, wychowywane bez ograniczeń wzrastania i bez ekspozycji na dym tytoniowy. Dlatego mówimy o standardzie, a nie o referencji. WHO nie opisało, jak dzieci rosną, tylko jak rosną, kiedy nic im w tym nie przeszkadza.

Polskie siatki są zbudowane inaczej, bo opisują realną populację. Siatki OLAF dla wieku szkolnego powstały na próbie 17 573 dzieci i młodzieży, a siatki OLA dla przedszkolaków na próbie 4941 dzieci w wieku od 3 do 6 lat. Przy okazji badania OLAF policzono, ile dzieci w Polsce ma nadwagę lub otyłość, i wyszło 18,7% wśród chłopców oraz 14,1% wśród dziewcząt. Te liczby są jednym z powodów, dla których pediatra przy każdym bilansie ogląda nie tylko wzrost, ale też proporcje masy ciała do wysokości. Skąd bierze się nadmierna masa ciała u dzieci, rozkładamy na czynniki w tekście o tym, jakie są najczęstsze przyczyny otyłości.

Który zestaw siatek centylowych dla jakiego wieku

Wiek dziecka	Który zestaw siatek	Skąd pochodzą dane
0–5 lat	Standardy WHO 2006	8440 dzieci z 6 krajów, karmionych piersią
3–6 lat	Siatki OLA	4941 polskich dzieci w wieku przedszkolnym
7–18 lat	Siatki OLAF	17 573 polskich dzieci i młodzieży
wcześniaki do 2 lat	Siatki Fentona plus wiek skorygowany	dane dla dzieci urodzonych przedwcześnie

W wieku od 3 do 5 lat zakres WHO i zakres OLA nakładają się. Dla młodszych dzieci częściej sięga się po WHO, bo daje międzynarodowy punkt odniesienia i uwzględnia karmienie piersią, a od wieku szkolnego standardem stają się siatki polskie.

Dlaczego stare siatki warszawskie potrafią pokazać inny wynik

W internecie wciąż krążą siatki opracowane w 1999 roku na dzieciach warszawskich i to jest najczęstsza pułapka przy samodzielnym sprawdzaniu wyniku. W analizie z 2025 roku porównano spójność dwóch polskich zestawów siatek przy dwóch progach diagnostycznych: 3. centylu wzrostu i 95. centylu BMI. Dla siatek warszawskich wynik odczytany z wykresu rozjeżdżał się z wynikiem policzonym, natomiast siatki OLA i OLAF dla wartości o 0,1 jednostki poniżej progu otyłości dawały centyle w zakresie 94,69–94,86, czyli konsekwentnie poniżej progu. Praktyczny wniosek dla rodzica jest prosty: jeśli pobierasz siatkę z sieci, sprawdź, czy to OLA albo OLAF, a nie zeskanowany wykres sprzed dwóch dekad.

Normy nie stoją w miejscu również dlatego, że dzieci realnie się zmieniają. W ogólnopolskim badaniu prowadzonym od maja 2024 do czerwca 2025 zmierzono 23 988 uczniów w 405 szkołach w całym kraju i na tej podstawie policzono nowe rozkłady centylowe wzrostu i masy ciała dla wieku od 6 do 18 lat. To materiał, z którego prawdopodobnie powstanie kolejna wersja polskich siatek.

Siatki centylowe normy – jakie wartości są prawidłowe

Za normę szeroką przyjmuje się przedział od 3. do 97. centyla, w którym mieści się 94% zdrowych dzieci, a za normę wąską przedział od 10. do 90. centyla, obejmujący około 80% dzieci. Wynik poniżej 3. lub powyżej 97. centyla nie jest diagnozą, tylko sygnałem, że pediatra powinien go obejrzeć razem z pozostałymi pomiarami.

Progi dla dzieci różnią się od progów dla dorosłych i to jest najczęstsze źródło pomyłek. U dorosłego wystarczy jedna liczba, u dziecka ta sama liczba nic nie znaczy bez odniesienia do wieku i płci. Zestawienie obu podejść opisujemy w tekście o tym, jaki jest wskaźnik BMI i normy dla dorosłych i dzieci, a samo wyliczenie zrobisz w kalkulatorze BMI. Ograniczenia BMI jako wskaźnika i to, czym można go uzupełnić, zebraliśmy w materiale o tym, jakie znamy wskaźniki do oceny masy ciała.

Warto wiedzieć, że kanały centylowe na siatkach WHO i na siatkach polskich są narysowane inaczej. Oryginalne siatki WHO mają linie 3., 15., 50., 85. i 97. centyla, a siatki polskie linie 3., 10., 25., 50., 75., 90. i 97. centyla. Ta sama pozycja dziecka wygląda więc na dwóch wykresach inaczej, mimo że nic się nie zmieniło. Jeśli porównujesz pomiar sprzed roku z dzisiejszym, upewnij się, że oba naniesiono na ten sam typ siatki.

Centyl a percentyl – czy to to samo

Tak, to dwie nazwy tej samej rzeczy. Percentyl to zapis pochodzący wprost z angielskiego percentile, a centyl to forma używana w polskim piśmiennictwie pediatrycznym i to ona stoi w książeczce zdrowia dziecka. Jeśli w jednym opisie widzisz „75. centyl”, a w drugim „75. percentyl”, chodzi dokładnie o ten sam wynik i nie musisz niczego przeliczać.

Co oznacza SD na siatce z książeczki zdrowia

Siatki WHO w książeczce zdrowia dziecka bywają wydrukowane w odchyleniach standardowych, oznaczanych skrótem SD, zamiast w centylach. To myli rodziców, bo linie wyglądają podobnie, a opisane są zupełnie inaczej. Przeliczenie jest stałe i wystarczy je raz zapamiętać.

• Linia 0 SD to mediana, czyli 50. centyl.
• Minus 1 SD to około 16. centyla, plus 1 SD to około 84. centyla.
• Minus 2 SD to około 2. centyla, plus 2 SD to około 98. centyla, więc to praktycznie ten sam próg co linie 3. i 97. centyla na siatkach polskich.
• Minus 3 SD i plus 3 SD to wartości skrajne, przy których dziecko wymaga diagnostyki niezależnie od pozostałych pomiarów.

W praktyce oznacza to, że wynik opisany jako minus 1,5 SD nie jest powodem do niepokoju, bo leży wewnątrz szerokiej normy. Dopiero przekroczenie minus 2 SD jest tym samym sygnałem, który na polskiej siatce odczytujesz jako zejście poniżej 3. centyla.

Komentarz dietetyka – jak czytać centyl u dziecka

W pracy z rodzicami regularnie spotykam sytuację, w której dziecko od urodzenia siedzi na 10. centylu masy ciała i wszyscy w rodzinie są tym przejęci, chociaż linia biegnie idealnie równolegle do krzywej. Efekt bywa odwrotny do zamierzonego, bo dokładanie porcji dziecku, które je zgodnie z apetytem, kończy się awanturami przy stole i niechęcią do posiłków. Mechanizm jest prosty, bo siatka centylowa opisuje rozrzut w populacji, a ktoś zawsze musi być na 10. centylu, tak samo jak ktoś inny na 90. Zanim uznasz, że dziecko je za mało, sprawdź kierunek linii na przestrzeni kilku pomiarów, a nie samą liczbę z ostatniej wizyty.Leszek Racut, dietetyk kliniczny z 10-letnim doświadczeniem, współzałożyciel Dietetyki #NieNaŻarty.

Rodzaje siatek centylowych

Rodzaj siatki centylowej, z której korzystamy, zależy od płci i wieku dziecka, a także od tego, jaką cechę ciała dziecka oceniamy (np. masę, wzrost, obwód głowy). W książeczkach zdrowia znajdziemy osobne wykresy dla różnych parametrów [1]. Najczęściej używane to:

Siatki centylowe masy ciała

Na osi pionowej zaznacza się masę ciała w kilogramach, a na poziomej wiek dziecka. Dzięki nim można sprawdzić, czy waga twojego dziecka mieści się w normie dla wieku i płci.

• 50. centyl oznacza wagę bardzo zbliżoną do średniej.
  
• 75. centyl – dziecko waży więcej niż 75% rówieśników, ale wciąż mieści się w granicach normy.
  
• Poniżej 3. lub powyżej 97. centyla – zwykle wymaga konsultacji z pediatrą.

Siatki wagi są szczególnie pomocne, gdy chcemy sprawdzić, czy niemowlę przybiera na wadze w odpowiednim tempie. Liczy się nie tylko pozycja na wykresie, ale też to, czy krzywa rozwoju utrzymuje się w tym samym kanale centylowym.

Siatki centylowe wzrostu (długości ciała)

U niemowląt mierzy się długość ciała w pozycji leżącej, u starszych dzieci – wzrost w pozycji stojącej. Siatki wzrostu pozwalają ocenić, czy dziecko jest wysokie, średnie czy niższe od rówieśników oraz, czy jego tempo wzrostu jest prawidłowe.

• Noworodek w pierwszym roku życia rośnie średnio o ~25 cm – później tempo stopniowo maleje.
  
• Jeśli dziecko od początku jest np. w 10. centylu i konsekwentnie rośnie równolegle do krzywej, to zwykle oznacza zdrowy rozwój – po prostu jest drobniejsze.
  
• Alarm pojawia się, gdy dziecko wypada z dotychczasowego kanału (np. z 50. na 10. centyl).

W Polsce pomiary wzrostu wykonuje się także podczas bilansów w szkołach, co pozwala wcześnie wykryć np. niskorosłość czy zbyt szybki wzrost.

Siatki centylowe obwodu głowy

U niemowląt i małych dzieci regularnie mierzy się obwód głowy, który odzwierciedla rozwój mózgu i układu nerwowego.

• Poniżej 3. centyla może świadczyć o mikrocefalii (małogłowiu).
  
• Powyżej 97. centyla – np. o wodogłowiu.

Dlatego pediatrzy bardzo uważnie analizują tę siatkę – szczególnie do 2. roku życia. W późniejszym wieku przyrost obwodu głowy jest minimalny, więc siatki te przestają być rutynowo stosowane.

Siatki centylowe BMI

BMI (Body Mass Index) oblicza się, dzieląc masę ciała (kg) przez kwadrat wzrostu (m²). U dzieci BMI musi być interpretowane z uwzględnieniem wieku i płci, dlatego opracowano specjalne siatki BMI [4].

• <5. centyl – niedowaga.
  
• 85.–95. centyl – nadwaga.
  
• >95. centyl – otyłość.

Przykład: dziecko może być na 75. centylu wagi, ale jednocześnie bardzo wysokie – jego BMI wypadnie wtedy w normie. To pokazuje, że siatki BMI najlepiej odzwierciedlają proporcje masy ciała do wzrostu.

Dla najmłodszych (poniżej 2. roku życia) stosuje się zamiast tego siatki waga do długości ciała (weight-for-length) opracowane przez WHO.

Chcesz obliczyć swoje BMI?

Skorzystaj z kalkulatora BMI od Dietetyki #NieNaŻarty.

Siatki centylowe dla wcześniaków

Wcześniaki rodzą się mniejsze i lżejsze, dlatego ocenia się je na dedykowanych siatkach, np. Fentona. Uwzględnia się przy tym wiek skorygowany (liczony od przewidywanego terminu porodu).

• Siatki wcześniaków obejmują masę ciała, długość ciała i obwód głowy do około 1.–2. roku życia.
  
• Większość wcześniaków nadrabia wzrost i wagę w ciągu pierwszych 2–3 lat – ok. 80% dogania rówieśników do 24.–36. miesiąca życia.

Jeśli wcześniak systematycznie pnie się w górę krzywej, to sygnał dobrego rozwoju. Brak przyrostów lub spadek kanału centylowego wymaga jednak konsultacji lekarskiej.

Siatki centylowe dla dziewczynek

Siatki centylowe dla dziewczynek różnią się od chłopięcych, bo tempo rozwoju fizycznego jest inne. Noworodki obu płci startują podobnie (ok. 50–52 cm i 3–3,5 kg), ale dziewczynki zwykle wcześniej dojrzewają i szybciej osiągają ostateczny wzrost [3].

Na wykresach widać to jasno: 97. centyl wzrostu u 18-latek to ok. 177 cm, a u chłopców aż 190 cm. Podobnie z wagą – w najwyższych centylach dziewczęta ważą średnio mniej niż chłopcy, co wynika z biologii i innej kompozycji ciała.

Dlatego zawsze trzeba korzystać z odpowiedniej siatki dla płci. Przykład: pięcioletnia dziewczynka o wadze 20 kg będzie w okolicy 60. centyla wśród dziewcząt, ale na siatce chłopięcej wypadłaby niżej.

Siatki dziewczęce pomagają też wychwycić problemy, np. opóźnione lub przedwczesne dojrzewanie, gdy dziecko rośnie inaczej niż rówieśniczki. Porównując wyniki, patrzymy zawsze na żeńską populację, a nie na chłopców.

Siatki centylowe dla chłopców

Chłopcy i dziewczynki rozwijają się w innym tempie, dlatego dla obu płci stosuje się osobne siatki. Chłopcy rosną na początku nieco wolniej, ale ich skok pokwitaniowy pojawia się później i jest zwykle silniejszy. W efekcie w wieku dorosłym osiągają większy wzrost i masę ciała [3].

Na siatkach widać to wyraźnie:

• 97. centyl wzrostu 18-letniego chłopca to ok. 190 cm, a średnia (50. centyl) – 176–178 cm.
  
• Masa ciała: 18-latek w 50. centylu waży ok. 68 kg, a w 97. – 88 kg.

Różnice wynikają też z budowy: chłopcy mają więcej masy mięśniowej i kostnej, co sprawia, że np. ich obwód głowy czy klatki piersiowej bywa nieco większy.

Siatki centylowe pomagają rodzicom monitorować rozwój syna na tle grupy odniesienia. Ważne jest obserwowanie proporcji – jeśli masa ciała rośnie szybciej niż wzrost (np. chłopiec jest na 50. centylu wzrostu, ale 90. centylu wagi), to sygnał, że warto skonsultować dietę i aktywność z pediatrą.

Jak czytać siatki centylowe?

Na pierwszy rzut oka siatka centylowa może wyglądać skomplikowanie, ale w praktyce jej odczyt jest prosty. Wystarczy trzymać się kilku kroków:

1. Wybierz odpowiednią siatkę – dla płci dziecka, wieku (np. 0–12 miesięcy, 2–18 lat) i parametru (masa ciała, wzrost, BMI, obwód głowy).
   
2. Znajdź wiek dziecka na osi poziomej (miesiące lub lata).
   
3. Znajdź wartość pomiaru na osi pionowej (np. 7,8 kg, 76 cm).
   
4. Zaznacz punkt – przecięcie wieku i wartości pomiaru.
   
5. Odczytaj centyl – sprawdź, na której krzywej leży punkt lub między którymi.
   
   • Punkt na linii 75 = 75. centyl.
     
   • Punkt między 50. a 75. = „pomiędzy 50. a 75. centylem”.
     
6. Zapisz wynik i monitoruj – kolejne pomiary tworzą krzywą, czyli indywidualny wykres rozwoju twojego dziecka.

Pamiętaj, że pojedynczy pomiar mówi tylko, gdzie dziecko znajduje się „tu i teraz”. Najważniejszy jest trend, czyli to, czy dziecko utrzymuje się w tym samym kanale centylowym i rozwija się równomiernie.

Z czasem rodzicom staje się łatwiej odczytywać siatki centylowe – wystarczy wprawa i regularne nanoszenie pomiarów.

Jak interpretować procenty na siatkach centylowych dla dzieci?

Procenty na siatkach centylowych (czyli wartości centylowe, zwane też percentylami) pokazują, jak rzadki lub częsty jest wynik dziecka w populacji.

• 10. centyl – 10% dzieci ma taki sam lub mniejszy wynik (waga, wzrost itp.), a 90% ma wyższy.
  
• 90. centyl – dziecko jest większe niż 90% rówieśników, tylko 10% jest większych.
  
• 50. centyl (mediana) – dokładna średnia: połowa dzieci ma niższe wartości, połowa wyższe.

Ważne: dziecko nie musi być na 50. centylu, aby rozwijało się prawidłowo. Norma rozwojowa jest szeroka i obejmuje wiele kanałów.

W jakim centylu powinno być dziecko?

Nie ma jednego „idealnego” centyla. Pediatrzy posługują się dwiema definicjami normy:

• Szeroka norma: od 3. do 97. centyla – obejmuje 94% zdrowych dzieci.
  
• Wąska norma: od 10. do 90. centyla – około 80% dzieci mieści się w tym przedziale.

Oznacza to, że dziecko na 20. czy 85. centylu nadal rozwija się prawidłowo.

Kiedy wynik budzi niepokój?

• <3. centyl – może oznaczać niedobory wzrostu lub wagi, wymaga diagnostyki.
  
• >97. centyl – sugeruje nadmierną wagę, otyłość lub nietypowo duży wzrost.

Nie jest to jednak wyrok, tylko sygnał do dalszej oceny – lekarz zawsze bierze pod uwagę inne czynniki: tempo wzrostu, proporcje wagi do wzrostu i ogólny rozwój dziecka.

Jak zmierzyć BMI dziecka?

BMI (Body Mass Index) to wskaźnik masy ciała do wzrostu. U dzieci nie można go interpretować tak jak u dorosłych – zawsze trzeba odnieść wynik do siatki centylowej BMI.

Krok 1. Prawidłowy pomiar

• Masa ciała:
  
  • niemowlęta – waży się nago lub w samej pieluszce na wadze niemowlęcej,
  • starsze dzieci – na stojąco, bez butów, w lekkiej odzieży.
    
• Wzrost:
  
  • poniżej 2 lat – mierzony w pozycji leżącej (od czubka głowy do pięt),
  • powyżej 2 lat – na stojąco, przy ścianie lub wzrostomierzu.

Krok 2. Oblicz BMI

Wzór jest prosty:

BMI = masa (kg) / wzrost (m)2

Przykład: dziecko waży 20 kg i ma 110 cm (1,10 m).
Kwadrat 1,10 m = 1,21.
BMI = 20 ÷ 1,21 ≈ 16,5.

Krok 3. Odczytaj wynik na siatce centylowej

Samo BMI niewiele mówi – trzeba je nanieść na siatkę BMI dla wieku i płci dziecka. Punkt na wykresie pokaże, czy BMI mieści się w normie, czy wymaga uwagi.

Jak interpretować BMI na siatkach centylowych?

W Polsce najczęściej stosuje się poniższe progi:

• <5. centyl – niedowaga, masa ciała za niska do wzrostu,
  
• 5.–25. centyl – dziecko szczupłe, ale zwykle jeszcze w normie,
  
• 25.–85. centyl – prawidłowy zakres,
  
• 85.–95. centyl – nadwaga,
  
• >95. centyl – otyłość.

Niektóre organizacje używają nieco innych granic (np. 90. i 97. centyl), ale sens jest taki sam – wysokie BMI oznacza ryzyko nadwagi/otyłości, niskie może sygnalizować niedożywienie.

Niepokojące wyniki na siatkach centylowych

Siatki centylowe pomagają wychwycić sytuacje, w których rozwój dziecka wymaga większej uwagi. Oto najważniejsze sygnały ostrzegawcze:

1. Wyniki poniżej 3. centyla lub powyżej 97. centyla

• <3. centyl – możliwy niedobór wzrostu lub wagi, konieczna diagnostyka (choroby przewlekłe, niedobory żywieniowe, zaburzenia hormonalne).
  
• >97. centyl – w przypadku masy ciała sygnalizuje otyłość; bardzo wysoki wzrost może wskazywać na przedwczesne dojrzewanie lub rzadkie choroby, ale częściej to kwestia genów (np. wysocy rodzice).
  Każdy wynik poza 3–97 centylem wymaga konsultacji pediatry.

2. Strefa obserwacyjna (3.–10. i 90.–97. centyl)

• Dziecko jest jeszcze w normie, ale blisko granicy.
  
• Np. 5. centyl wagi to sygnał, by sprawdzać, czy dziecko dalej przybiera, a 95. centyl wagi – by pilnować, by nie przesunęło się wyżej.
  To nie alarm, tylko wskazanie do uważniejszego monitorowania.

3. Rozbieżność między wzrostem a wagą (>2 kanały centylowe)

• Przykład: wzrost na 50.–75. centylu, a waga tylko na 3.–10. → możliwa niedowaga.
  
• Odwrotnie: wzrost przeciętny, a waga w 90. → ryzyko nadwagi.
  Duże różnice sygnalizują brak proporcji i wymagają oceny pediatry.

4. Zmiana kanału centylowego o więcej niż jeden

• Gwałtowny spadek lub wzrost o 2 kanały centylowe między pomiarami to sygnał ostrzegawczy.
  
• Np. dziecko z 50. centyla w 6. miesiącu spada na 10. w 9. miesiącu.
  Przyczyną mogą być choroby, problemy z karmieniem, infekcje. Zawsze warto to sprawdzić.

5. Nieprawidłowy obwód głowy

• <3. centyl – podejrzenie mikrocefalii (małogłowia).
  
• >97. centyl – możliwe wodogłowie lub inne zaburzenia.
  Najpierw trzeba wykluczyć błąd pomiaru, ale powtarzalne skrajne wartości wymagają diagnostyki (np. USG przezciemiączkowe, konsultacji neurologa).

6. Utrzymywanie się na granicy normy

• Dziecko stale na 3.–5. lub 95. centylu może być zdrowe (np. to kwestia genów), ale lepiej pozostawać w kontakcie z pediatrą.
  Kluczowe jest, czy rozwój przebiega równomiernie i czy inne parametry są w normie.

Niepokojące wyniki to nie tylko skrajne wartości, ale także nagłe zmiany trendu czy brak proporcji między wzrostem a wagą. Sama liczba centyla to nie diagnoza – zawsze trzeba patrzeć na całościowy obraz zdrowia dziecka. Siatki centylowe są narzędziem, które zadaje właściwe pytania, a odpowiedzi pomagają znaleźć pediatrzy i specjaliści.

Tabela wzrostu i wagi dzieci – dlaczego jedna tabela nie wystarcza

Prosta tabela wzrostu i wagi dzieci nie odpowiada na pytanie, które za nią stoi, bo dla każdego wieku i każdej płci istnieje nie jedna wartość prawidłowa, tylko cały przedział od 3. do 97. centyla. Tabela podaje jedną liczbę, a siatka pokazuje szerokość normy i to jest różnica, przez którą siatki w ogóle powstały.

Widać to na prostym przykładzie. Wzrost dziecka i waga dziecka w tym samym wieku mogą różnić się o kilkanaście centymetrów i kilka kilogramów, a oboje mieszczą się w normie, bo jedno siedzi blisko 10. centyla, a drugie blisko 90. Gdyby zestawić je z jedną wartością średnią z tabeli, oba wyniki wyglądałyby na odstępstwo, mimo że żadne nim nie jest.

Dlatego zamiast szukać tabeli wzrostu i wagi niemowląt, ustal najpierw dwie rzeczy: ile dziecko ma dokładnie miesięcy i którą siatkę stosujesz dla tego wieku. Dopiero potem nanieś pomiar. Jeśli interesuje Cię proporcja masy ciała do wzrostu, a nie sama masa, policz BMI ze wzoru krok po kroku i nanieś wynik na siatkę BMI dla wieku i płci. U dorosłych ten sam wskaźnik interpretuje się bez siatek, a jego ograniczenia opisujemy w tekście o tym, czy BMI jest wiarygodne.

Warto też pamiętać, że masa ciała reaguje na wszystko, co dzieje się wokół dziecka. Tydzień infekcji, nietolerancje pokarmowe u dzieci i niemowląt albo okres, w którym dziecko przechodziło na dietę lekkostrawną dla dziecka, potrafią zatrzymać przyrost na chwilę i nie jest to sygnał alarmowy. Alarmem jest dopiero utrzymujący się brak przyrostu przez kilka kolejnych pomiarów.

Dlaczego dziecko spada o kanał po drugich urodzinach

Spadek o jeden kanał centylowy w okolicach drugich urodzin to najczęściej efekt zmiany sposobu pomiaru, a nie zahamowania wzrostu. Do 2. roku życia mierzy się długość ciała w pozycji leżącej, a od 2. roku wysokość w pozycji stojącej, i drugi pomiar wychodzi z reguły niższy.

Różnica bierze się z prostej mechaniki. Dziecko leżące ma wyprostowane stawy i miarka obejmuje pełną długość ciała, a dziecko stojące osiada pod własnym ciężarem. Standardy WHO uwzględniają tę różnicę w konstrukcji siatek, ale starsze wykresy już nie, więc rodzic nanoszący pomiar samodzielnie widzi nagły zjazd linii w dół.

Podobny efekt widać zaraz po porodzie. Noworodek mierzony jest po krzywiznach ciała, a przy kolejnej wizycie na płaskiej miarce, więc dziecko potrafi „skrócić się” o centymetr albo dwa. To błąd pomiaru, nie regres. Zanim zaczniesz szukać przyczyn, sprawdź, czy oba pomiary wykonano tą samą metodą.

Wcześniak na siatce centylowej – wiek skorygowany krok po kroku

Dziecko urodzone przed 37. tygodniem ciąży nanosisz na siatkę według wieku skorygowanego, czyli wieku metrykalnego pomniejszonego o brakujące tygodnie ciąży. Bez tej poprawki każdy wcześniak wygląda na siatce na dziecko z niedoborem masy i wzrostu, choć rozwija się prawidłowo.

Wiek skorygowany liczysz w jednym kroku. Od wieku liczonego od dnia urodzenia odejmujesz liczbę tygodni, których zabrakło do 40. tygodnia ciąży. Dziecko urodzone w 32. tygodniu ma do odjęcia 8 tygodni, więc siedem miesięcy po porodzie nanosisz je na siatkę tak, jak pięciomiesięczne niemowlę. Poprawkę stosuje się do ukończenia 2. roku życia, a dla pierwszych miesięcy po wypisie ze szpitala używa się osobnych siatek Fentona, które obejmują masę ciała, długość ciała i obwód głowy.

Zbyt szybkie nadganianie też jest sygnałem

Nadrabianie masy nie jest wartością samą w sobie i to jest wniosek, którego zwykle brakuje w poradnikach. W analizie opublikowanej pod koniec 2025 roku prześledzono dzieci urodzone jako zbyt małe do wieku ciążowego i porównano ich rozwój w 6. roku życia w zależności od tego, gdzie znalazły się na siatce masy ciała w 2. roku. Najgorsze wyniki rozwojowe miały dzieci, które w 2. roku życia zostały poniżej 10. centyla masy ciała, ale najwyższą częstość otyłości w wieku 6 lat odnotowano u dzieci, które w 2. roku życia znalazły się na 85. centylu lub wyżej. Optymalne jest więc nadganianie umiarkowane, a nie jak najszybsze.

W praktyce oznacza to, że plan żywieniowy dla wcześniaka układa się razem z lekarzem prowadzącym i weryfikuje przy każdym kolejnym pomiarze. Jeśli szukasz punktu wyjścia do rozmowy o karmieniu w pierwszym roku, opisaliśmy różnice między preparatami w zestawieniu poświęconym temu, jak wybrać mleko modyfikowane dla niemowlęcia.

Kiedy dziecko przestaje rosnąć i co widać na siatce

Pierwsze oznaki dojrzewania, takie jak meszek nad wargą u chłopca w siódmej klasie, nie mówią same z siebie, ile wzrostu zostało. Odpowiedź daje kształt linii na siatce: dopóki krzywa dziecka pnie się stromo w górę, skok pokwitaniowy trwa, a kiedy zaczyna się spłaszczać i biec równolegle do osi, wzrastanie dobiega końca.

Kolejność zdarzeń u dziewcząt i chłopców jest inna i to tłumaczy większość rodzicielskich pomyłek. U dziewcząt skok pokwitaniowy przychodzi wcześniej i kończy się szybciej, u chłopców zaczyna się później, trwa dłużej i jest silniejszy. Chłopiec, u którego dopiero pojawia się owłosienie, ma zwykle skok jeszcze przed sobą albo w trakcie, natomiast u dziewczynki pierwsza miesiączka oznacza, że większość wzrostu jest już za nią.

Sama siatka nie rozstrzygnie tego do końca i nie warto udawać, że rozstrzygnie. Pytanie, ile wzrostu zostało, rozwiązuje ocena wieku kostnego na zdjęciu rentgenowskim dłoni, którą zleca endokrynolog. Jeśli krzywa dziecka nagle zjeżdża w dół albo od dłuższego czasu biegnie płasko przed okresem dojrzewania, kierunek diagnostyki prowadzi zwykle przez badanie hormonalne i wtedy przydaje się wiedza, jakie są normy hormonu wzrostu.

Na tempo wzrastania wpływa też to, co dziecko je na co dzień. Niedobór żelaza, który sprawdzasz, znając normy żelaza we krwi, potrafi obniżyć apetyt i energię, a przy stwierdzonej anemii pomocny bywa gotowy jadłospis przy anemii. Za mineralizację kości odpowiada wapń, którego stężenie we krwi opisuje norma wapnia całkowitego, oraz witamina D, której normy witaminy D3 warto znać przed rozpoczęciem jakiejkolwiek suplementacji u dziecka.

Codzienna podstawa jest przy tym mało spektakularna. Białko potrzebne do budowy tkanek znajdziesz w produktach, które zebraliśmy jako najlepsze źródła białka w diecie, a wapń najłatwiej dostarczyć z nabiału, jeśli dziecko go toleruje. Porcja jogurtu naturalnego 2% albo szklanka mleka spożywczego 2% załatwiają sporą część dziennej puli, a wątpliwości wokół samego nabiału rozstrzygamy w tekście o tym, czy mleko jest zdrowe. Jeśli dziecko reaguje na białko mleka wysypką, inaczej układa się cały jadłospis i opisaliśmy to przy okazji tematu, jakim jest skaza białkowa.

Największą różnicę robią zwykle dwa posiłki, o które najłatwiej się potknąć w tygodniu: śniadanie i to, co dziecko zabiera ze sobą. Konkretne zestawy zebraliśmy w materiale o tym, jakie mamy pomysły na zdrowe śniadanie dla dziecka do szkoły, a na wyjazdy i dłuższe wyjścia przydają się zdrowe przekąski na wyjazd. U nastolatka regularnie trenującego dochodzi jeszcze pytanie o preparaty i tu warto wiedzieć, które mają sens, zanim cokolwiek trafi do koszyka. Zebraliśmy je w zestawieniu poświęconym temu, jakie warto rozważyć suplementy dla młodych sportowców.

Osobno warto popatrzeć na nastolatka, u którego krzywa masy ciała nagle zjeżdża w dół albo zatrzymuje się na kilka miesięcy, choć wzrost dalej rośnie. Taki rozjazd między dwiema liniami bywa pierwszym widocznym śladem tego, że coś zmieniło się w sposobie jedzenia, i wtedy rozmowa z lekarzem powinna objąć również zaburzenia odżywiania u młodzieży. Siatka nie postawi tu rozpoznania, ale pokazuje moment, w którym warto zapytać.

Komentarz dietetyka – siatka centylowa a odchudzanie dziecka

Najczęstszy mit, który prostuję u rodziców, brzmi tak: skoro dziecko jest na 90. centylu masy ciała, to trzeba je odchudzić. U dziecka, które wciąż rośnie, prawie nigdy nie planujemy spadku masy ciała, tylko zatrzymanie jej w miejscu albo spowolnienie przyrostu, bo wzrost robi resztę roboty sam i po kilku miesiącach proporcje wracają do normy bez żadnej diety odchudzającej. Czego nie znajdziesz w większości artykułów o siatkach: restrykcje wprowadzone u dziecka w okresie intensywnego wzrastania potrafią odbić się na tempie wzrostu, czyli na tej drugiej linii, której nikt wtedy nie ogląda. Dlatego przy górnych centylach patrzę zawsze na obie krzywe naraz i zmieniam skład posiłków, a nie ich liczbę.

Leszek Racut, dietetyk kliniczny z 10-letnim doświadczeniem, współzałożyciel Dietetyki #NieNaŻarty.

Jak monitorować rozwój niemowlęcia i małego dziecka?

Monitorowanie rozwoju to proces długofalowy – nie chodzi o jeden pomiar, ale o regularne śledzenie trendu. Oto, na co warto zwrócić uwagę:

Regularne pomiary

• Niemowlęta – ważyć i mierzyć co ok. miesiąc (często przy okazji szczepień czy wizyt patronażowych).
  
• Dzieci powyżej 1 roku – pomiary co 2–3 miesiące.
  
• Każdy wynik wpisuj do książeczki zdrowia i nanieś na odpowiednią siatkę centylową – tworzy się w ten sposób indywidualna krzywa rozwoju.

Korzystaj z bilansów i wizyt kontrolnych

• W Polsce obowiązują tzw. bilanse zdrowia dziecka (np. bilans 2-, 4-, 6-latka).
  
• Podczas nich pediatra analizuje wzrost, wagę, BMI i obwód głowy na siatkach.
  
• To ważne momenty, by wcześnie wykryć nieprawidłowości – nie tylko fizyczne, ale też np. ruchowe czy rozwojowe.

Patrz na całość, nie na pojedynczy pomiar

• Waga i wzrost powinny być proporcjonalne.
  
• Dziecko na 15. centylu wagi i 10. centylu wzrostu rozwija się prawidłowo – harmonijnie, choć jest drobniejsze.
  
• Siatki pokazują tylko fizyczny aspekt, dlatego warto obserwować też osiąganie kamieni milowych (np. siadanie, raczkowanie, chodzenie).

Uwzględniaj kontekst

• Infekcje, choroby, skoki rozwojowe czy zwiększona aktywność mogą czasowo wpłynąć na przyrost masy ciała.
  
• Notuj takie zdarzenia – pomoże to lekarzowi lepiej ocenić sytuację.

Dieta i styl życia

• Rozwój dziecka zależy od prawidłowego żywienia (mleko, rozszerzanie diety, później zdrowe posiłki).
  
• Zbyt szybki przyrost masy ciała może wynikać np. z nadmiaru soków czy słodzonych kaszek.
  
• Ruch i zabawa są niezbędne – maluszek potrzebuje przestrzeni do aktywności.

Współpraca z pediatrą i specjalistami

• Jeśli coś Cię niepokoi (np. brak przyrostu wagi, bardzo szybkie tycie, różnice między wagą a wzrostem), skonsultuj się z lekarzem.
  
• Pediatra na podstawie siatek oceni, czy rozwój jest prawidłowy, i w razie potrzeby skieruje do dietetyka, endokrynologa czy fizjoterapeuty.

Każde dziecko ma własne tempo rozwoju. Siatki centylowe służą jako narzędzie przesiewowe – pomagają wcześnie wykryć odchylenia, ale nie zastępują zdrowego rozsądku i obserwacji rodziców. Jeśli maluszek jest pogodny, aktywny i zdobywa nowe umiejętności, to nawet w dolnych czy górnych granicach normy często rozwija się całkowicie prawidłowo.

Podsumowanie – siatki centylowe

Siatka centylowa odpowiada na jedno pytanie: jak wzrost, masa ciała, obwód głowy lub BMI dziecka wypadają na tle rówieśników tej samej płci i w tym samym wieku. Norma jest szeroka i obejmuje przedział od 3. do 97. centyla, a pozycja bliska skraju tego przedziału sama w sobie nie oznacza choroby.

Trzy rzeczy decydują o poprawnym odczycie. Po pierwsze właściwy zestaw siatek dla wieku, czyli WHO do 5. roku życia oraz OLA i OLAF dla starszych dzieci. Po drugie ten sam sposób pomiaru między wizytami, bo zmiana z pozycji leżącej na stojącą sama z siebie przesuwa wynik w dół. Po trzecie kierunek linii, którą tworzą kolejne pomiary, bo pojedynczy punkt nie mówi nic o tym, czy dziecko rośnie równo. Jeśli przy okazji chcesz oszacować, ile energii potrzebuje dziecko w danym wieku, punktem wyjścia jest zestawienie tego, ile kalorii potrzebuje organizm w różnym wieku.

Do pediatry idziesz wtedy, gdy wynik wychodzi poza przedział 3.–97. centyla, gdy między wzrostem a masą ciała robi się różnica większa niż 2 kanały centylowe albo gdy krzywa przeskakuje 2 kanały między pomiarami. Jeśli przy okazji chcesz uporządkować żywienie całej rodziny, a nie tylko dziecka, dieta online ustawi jadłospis pod realne pomiary i choroby współistniejące zamiast pod ogólne zalecenia.

Najczęściej zadawane pytania i odpowiedzi

Jak interpretować wyniki na siatce centylowej?

Odczytujesz, na której krzywej leży punkt wyznaczony przez wiek i wartość pomiaru. Wynik między 3. a 97. centylem jest prawidłowy, a to, czy dziecko trzyma się tego samego kanału przy kolejnych pomiarach, mówi więcej niż sama liczba.

W jakim centylu powinno być dziecko?

Nie ma jednego prawidłowego centyla. Norma szeroka to 3.–97. centyl i mieści się w niej 94% zdrowych dzieci, a norma wąska to 10.–90. centyl. Dziecko na 15. i dziecko na 85. centylu rozwijają się tak samo prawidłowo.

Co oznacza plus 2 SD na siatce centylowej?

Plus 2 SD to około 98. centyla, czyli praktycznie ta sama granica, którą na polskich siatkach wyznacza linia 97. centyla. Minus 2 SD odpowiada mniej więcej 2. centylowi. Oba progi są sygnałem do konsultacji z pediatrą, nie diagnozą.

Co oznacza, gdy dziecko jest powyżej siatki centylowej?

Wynik powyżej 97. centyla wymaga oceny razem z pozostałymi pomiarami. Przy masie ciała częściej wskazuje na nadwagę lub otyłość, przy wzroście najczęściej wynika z genów, bo wysocy rodzice mają wysokie dzieci. Rozstrzyga proporcja masy do wzrostu i tempo zmian.

Jak sprawdzić, czy dziecko mieści się w siatce centylowej?

Wybierz siatkę dla płci i wieku dziecka, znajdź wiek na osi poziomej, wartość pomiaru na pionowej i zaznacz punkt przecięcia. Jeśli punkt leży między liniami 3. i 97. centyla, dziecko mieści się w normie.

Czy centyl i percentyl to to samo?

Tak. Percentyl to zapis przejęty z angielskiego, centyl to forma używana w polskiej pediatrii i w książeczce zdrowia dziecka. Oznaczają dokładnie tę samą wartość.

Bibliografia i źródła naukowe

[1] WHO Multicentre Growth Reference Study Group, de Onis M. Assessment of differences in linear growth among populations in the WHO Multicentre Growth Reference Study. Acta Paediatrica, 2006; 95(S450): 56–65. DOI: 10.1111/j.1651-2227.2006.tb02376.x

[2] Kułaga Z, Litwin M, Tkaczyk M i wsp. Polish 2010 growth references for school-aged children and adolescents. European Journal of Pediatrics, 2011; 170(5): 599–609. DOI: 10.1007/s00431-010-1329-x

[3] Kułaga Z, Grajda A, Gurzkowska B i wsp. Polish 2012 growth references for preschool children. European Journal of Pediatrics, 2013; 172(6): 753–761. DOI: 10.1007/s00431-013-1954-2

[4] Kułaga Z, Kotowska A. Assessment of the Internal Consistency of Two Polish References in Detecting Short Stature and Obesity in Children and Adolescents. Anthropological Review, 2025; 88(4): 69–76. DOI: 10.18778/1898-6773.88.4.04

[5] Woo HA, Kim SY, Lee EH i wsp. Impact of Early Weight Catch-Up on 6-Year Neurodevelopment and Overweight/Obesity in Children Born Small-for-Gestational-Age. Children, 2025; 13(1): 69. DOI: 10.3390/children13010069

[6] Pastuszak A, Dobosz J, Sadowska D. Body height and mass of children and adolescents in Poland: age-specific centile distributions from the 2024–2025 nationwide survey. Anthropological Review, 2026; 89(2): 41–66. DOI: 10.18778/1898-6773.89.2.03